Het dorp - als entiteit - geniet de jongste jaren in heel wat wetenschappen een ruime belangstelling . Ook het centrum voor Sociale Structuren en Economische Conjunctuur van de Vrije Universiteit van Brussel heeft als eerste onderzoeksproject de evolutie van een doorsnee dorp in historisch verband uitgekozen. Het betreft hier de gemeente Herzele, gelegen in de provincie Oost-Vlaanderen, in het bestuurlijk arrondissement Aalst, tevens hoofdplaats van het gerechtelijk kanton Herzele. De kadastrale oppervlakte bedraagt 7B1 ha. 15 a. In 1972 telde men er 5.029 inwoners. Volgens de indeling van gemeenten opgesteld door W. Van Waelvelde en H. Van Der Haegen, evolueert Herzele van een landbouwgemeente naar een verstedelijkte gemeente met minder sterk ontwikkelde pendel

In deze publicatie wordt het archiefmateriaal en de bestaande literatuur over Herzele of met betrekking tot die gemeente verzameld.

Hiermee streeft men een dubbel doel na : primo wil het een werkinstrument zijn bij het verder onderzoek en secundo een beeld schetsen van wat in archieven zoal bewaard is over het verleden van onze gemeenten.

We beschikken niet over een fonds "Archief van de heerlijkheid Herzele". Dit archief is verspreid over verschillende depots en instellingen. Het omvangrijkste en wel voornaamste deel van dit archief is thans nog in pri-vébezit en berust op het kasteel van Herzele. Dank zij de bemiddeling van Mevr. Prof. Dr. R. Jansen-Sieben, hoogleraar aan de U.L.B, en de V.U.B., heeft graaf G. du Pare Locmaria (+) het archief geruime tijd ter onzer beschikking gesteld.

Het geheel werd naar het seminarie geschiedenis van de V.U.B, overgebracht en er gefotokopieerd. Aan de hand van deze fotokopies werd het tot dan toe ongeklasseerde archief door ons geïnventariseerd.

De voornaamste documenten uit deze verzameling zijn : domeinrekeningen, bal-juwrekeningen, renteboeken, schoofboeken, landboeken, denombrementen en tal van andere stukken i.v.m. het beheer van het domein.

Bij de oprichting van het Rijksarchief te Ronse werd het archief over Herzele, dat vroeger op het Rijksarchief te Gent werd bewaard, naar daar overgebracht. Het bevat een deel van het "oud" archief en het modern archief van Herzele, d.i. in hoofzaak stukken van bestuurlijke aard. Ook het archief van de kerkfabriek werd te Ronse gedeponeerd.

Bestuurlijk maakte de heerlijkheid Herzele deel uit van de kasselrij Aalst. Dit archief wordt thans bewaard op het Rijksarchief te Gent.

Van belang voor ons onderzoek zijn de verschillende enquêtes die het bestuur uitgeschreven had. Rond deze als [...]